Prawo do naprawy (right to repair) – czego dotyczy dyrektywa i na kogo nałożono nowe obowiązki

Wprowadzenie

Dyrektywa right to repair (Dyrektywa 2024/1799) wprowadza „prawo do naprawy" - ma sprawić, że naprawa zepsutego sprzętu stanie się łatwiejsza i bardziej opłacalna niż kupno nowego. Przepisy dyrektywy obowiązują od 31 lipca 2026 r. W Polsce trwają obecnie prace nad ustawą wdrażającą te przepisy do krajowego porządku prawnego - projekt przewiduje m.in. sankcje za nieprzestrzeganie nowych obowiązków. Firmy, które sprzedają towary lub produkują towary objęte dyrektywą, powinny już teraz sprawdzić, czy i jakie obowiązki na nich spoczywają, oraz zacząć dostosowywać swoje procedury.

Dyrektywa right to repair - czego dotyczy?

Z praktycznego punktu widzenia Dyrektywę Right to Repair można podzielić na trzy części:

• zmiany w Dyrektywie 2019/771, a w konsekwencji w Ustawie o prawach konsumenta - dotyczą obowiązków sprzedawców w zakresie naprawy w ramach odpowiedzialności za zgodność towaru z umową (potocznie: rękojmia). Obejmują wszystkie towary poza wodą, gazem i energią elektryczną
• obowiązki wynikające bezpośrednio z dyrektywy right to repair - dotyczą naprawy, informowania o niej oraz projektowania towarów. Obejmują tylko wybraną grupę produktów: pralki, zmywarki, odkurzacze, suszarki, telefony komórkowe, urządzenia chłodnicze, wyświetlacze elektroniczne, sprzęt do spawania, serwery oraz skutery i rowery elektryczne. Pełna lista znajduje się w załączniku nr II do dyrektywy
• dodatkowe rozwiązania, które mają zachęcać do naprawy sprzętu, np. Europejski Formularz Informacji o Naprawie i Europejska Platforma Internetowa Napraw.

1. Odpowiedzialność sprzedawców po zmianach: obowiązki dotyczące naprawy w ramach odpowiedzialności za zgodność towaru z umową

Podstawą tych obowiązków jest art. 16 Dyrektywy. Zmienia on treść Dyrektywy 2019/771, co oznacza, że przy wdrażaniu przepisów do polskiego prawa trzeba będzie znowelizować Ustawę o prawach konsumenta.

Zmiana dotyczy obowiązków sprzedawców przy naprawie w ramach odpowiedzialności za zgodność towaru z umową. To ważne: zmiana nie ogranicza się do towarów kojarzonych z Dyrektywą Right to Repair - obejmuje wszystkie towary poza wodą, gazem i energią elektryczną.

Co się zmienia:

• jeśli konsument wybierze naprawę jako sposób dochodzenia swoich praw (dawna rękojmia), okres odpowiedzialności sprzedawcy wydłuża się jednorazowo o 12 miesięcy
• sprzedawca musi wcześniej poinformować konsumenta o możliwości naprawy i o tym, że wybór naprawy wydłuży okres odpowiedzialności.

Ten obowiązek dotyczy wszystkich przedsiębiorców, którzy sprzedają towary konsumentom - zarówno w sklepach stacjonarnych, jak i online.

Dodatkowo „możliwość naprawy" stała się jedną z cech, która decyduje o tym, czy towar jest zgodny z umową. Oznacza to, że brak możliwości naprawy towaru może być uznany za jego niezgodność z umową. Dyrektywa daje też przedsiębiorcy dwie dobrowolne opcje: może udostępnić konsumentowi towar zastępczy na czas naprawy oraz - za wyraźną zgodą konsumenta - wymienić towar na odnowiony.

2. Naprawa poza okresem odpowiedzialności: obowiązki producenta wynikające z Dyrektywy

Ta część dyrektywy dotyczy tylko wybranej grupy towarów: pralek, zmywarek, odkurzaczy, suszarek, telefonów komórkowych, urządzeń chłodniczych, wyświetlaczy elektronicznych, sprzętu do spawania, serwerów oraz skuterów i rowerów elektrycznych. Pełną listę zawiera załącznik nr II do dyrektywy.

Na wniosek konsumenta podmiot zobowiązany musi naprawić produkt - nawet po zakończeniu okresu rękojmi czy gwarancji - chyba że naprawa jest niemożliwa. Naprawa może być płatna (za rozsądną cenę) lub bezpłatna, a wykonać ją trzeba w rozsądnym terminie. Dyrektywa nie precyzuje jednak, co dokładnie oznacza „rozsądny termin" czy „rozsądna cena". Producent może, ale nie musi, użyczyć konsumentowi towar zastępczy na czas naprawy. Jeśli naprawa nie jest możliwa, producent może zaproponować konsumentowi towar odnowiony - ale tylko za jego zgodą.

Konsument musi mieć łatwy dostęp do orientacyjnych cen naprawy - taka informacja powinna znaleźć się na stronie internetowej producenta lub innego podmiotu zobowiązanego. Podmiot zobowiązany musi też informować o samym obowiązku naprawy w sposób łatwo dostępny, jasny i zrozumiały.

Kogo dotyczą te obowiązki sprzedawcy i producenta?

Co do zasady producenta. Jeśli producent nie ma siedziby w Unii Europejskiej, obowiązek przechodzi kolejno na: upoważnionego przedstawiciela, importera lub dystrybutora - zależnie od tego, który z tych podmiotów ma siedzibę w UE. Oznacza to, że jeśli sklep sprowadza urządzenia spoza UE i sprzedaje je na terenie Unii, to właśnie on może być podmiotem zobowiązanym do naprawy urządzenia oraz do informowania o naprawie i jej cenie.

Definicje tych podmiotów pochodzą z Dyrektywy 2024/1781 (Ekoprojekt):

• Producent - osoba fizyczna lub prawna, która wytwarza produkt (albo zleca jego zaprojektowanie lub wytworzenie) i wprowadza go do obrotu pod własną nazwą lub znakiem towarowym.
• Upoważniony przedstawiciel - osoba fizyczna lub prawna z siedzibą w Unii, która ma od producenta pisemne pełnomocnictwo do działania w jego imieniu w zakresie określonych zadań wynikających z obowiązków producenta.
• Importer - osoba fizyczna lub prawna z siedzibą w Unii, która wprowadza do obrotu w Unii produkty pochodzące z państwa trzeciego.
• Dystrybutor - osoba fizyczna lub prawna w łańcuchu dostaw (inna niż producent lub importer), która udostępnia produkty na rynku.

Wyłącznie na producenta nałożono dodatkowo obowiązki, aby:

• oferował części zamienne i narzędzia do naprawy w rozsądnej cenie,
• nie utrudniał naprawy towarów - np. przez blokowanie części zamiennych albo klauzule umowne ograniczające naprawę przez dowolny podmiot - chyba że ma to uzasadnione, obiektywne powody, np. ochronę praw własności intelektualnej
• nie odmawiał naprawy towaru tylko dlatego, że wcześniej naprawiał go inny podmiot lub inna osoba.

3. Europejski Formularz Informacji o Naprawie i Platforma Napraw – jak dyrektywa zachęca do naprawy

Dyrektywa wprowadza też Europejski Formularz Informacji o Naprawie. Podmioty zajmujące się naprawą nie muszą go stosować - to rozwiązanie dobrowolne. Jeśli konsument o niego poprosi, dostanie go na trwałym nośniku, w rozsądnym czasie od złożenia wniosku i jeszcze przed naprawą.

Dyrektywa dokładnie określa, jakie informacje musi zawierać formularz, jeśli przedsiębiorca się nim posługuje - m.in. dane podmiotu wykonującego naprawę oraz szczegóły naprawy (czas, cenę, rodzaj usterki). Stosowanie formularza jest dobrowolne, ale jeśli przedsiębiorca go użyje, informacje w nim zawarte są dla niego wiążące. Przekazanie formularza konsumentowi musi być bezpłatne.

Dyrektywa zapowiada też Europejską Platformę Internetową Napraw. Ma ona pomóc konsumentom znaleźć podmioty zajmujące się naprawą, a w niektórych przypadkach także sprzedawców towarów odnowionych i nabywców towarów wadliwych. Platforma będzie się składać z sekcji krajowych. Komisja Europejska ma obowiązek opracować jej interfejs do 31 lipca 2027 r.

Terminy wejścia w życie, transpozycja do polskiego prawa i sankcje

Przepisy dyrektywy obowiązują od 31 lipca 2026 r.

Obowiązek naprawy w ramach rękojmi tj. informowania o przedłużeniu okresu rękojmi oraz samo przedłużenie okresu odpowiedzialności o 12 miesięcy dotyczy towarów sprzedanych po 31 lipca 2026 r. Polska ustawa najprawdopodobniej wyznaczy jednak inny termin - obecny projekt wskazuje dzień wejścia w życie ustawy.

Dyrektywa nie precyzuje natomiast terminu dla obowiązków spoza rękojmi (obszar nr 2 w artykule). Należy więc zakładać, że te obowiązki zaczną obowiązywać podmioty zobowiązane od dnia wejścia w życie polskich przepisów. Warto na bieżąco śledzić dalsze prace nad polskim projektem ustawy.

Dokładne sankcje określi polska ustawa. Obecny projekt przewiduje odpowiedzialność w ramach tzw. „obszaru drugiego". Jej egzekwowaniem zajmie się Inspekcja Handlowa, która będzie mogła nałożyć na przedsiębiorcę karę pieniężną do 20 000 zł (a przy powtarzającym się naruszeniu - do 40 000 zł). Planowana jest też zmiana Kodeksu wykroczeń - dotyczy wprowadzenia nowego typu wykroczenia obejmującego naruszenia dotyczące formularza oraz stosowania rażąco nieuczciwych warunków naprawy.

Co powinny zrobić podmioty zobowiązane, aby zachować zgodność z Dyrektywą Right to Repair

• Sprawdzić i zaktualizować procedury reklamacyjne - pod kątem wprowadzenia przedłużonego okresu odpowiedzialności oraz informowania o tym konsumentów. Brak takiego dostosowania może zostać uznany za naruszenie zbiorowych interesów konsumentów.
• Sprawdzić sprzedawane produkty - ustalić status prawny podmiotu sprzedającego oraz to, kto faktycznie odpowiada za naprawę na podstawie Dyrektywy.
• Zweryfikować warunki napraw - w tym klauzule umowne, stosowane ceny i czas naprawy - żeby sprawdzić, czy dotychczasowa praktyka nie utrudnia konsumentom naprawy towaru.

Zakończenie

Dyrektywa Right to Repair wprowadza nowe obowiązki dla sprzedawców i producentów - nie tylko tych, którzy kojarzą się z branżą elektroniki czy AGD. Wydłużony okres odpowiedzialności przy naprawie dotyczy praktycznie każdego przedsiębiorcy sprzedającego towary konsumentom, a węższy zestaw obowiązków - naprawa poza rękojmią, dostęp do części zamiennych, informowanie o cenach - obejmie producentów, upoważnionych przedstawicieli, importerów i dystrybutorów konkretnych grup urządzeń.

Polska ustawa wdrażająca dyrektywę wciąż jest w trakcie prac legislacyjnych. Przedsiębiorcy, których dotyczą nowe obowiązki, powinni przeprowadzić audyt procedur reklamacyjnych, warunków naprawy i statusu prawnego sprzedawanych produktów - a jednocześnie na bieżąco śledzić postępy prac nad polskimi przepisami, bo od nich będą zależeć m.in. dokładne terminy wejścia w życie i wysokość sankcji za naruszenie przepisów.